Πατάτες στον λαχανόκηπό σας

Η πατάτα (solanum tuberosum) είναι ένα από τα πιο δημο­φιλή λαχα­νικά και η κατα­νά­λωσή της σήμερα, ιδιαί­τερα από τις νεό­τε­ρες γενιές, έχει φτά­σει σε επί­πεδα ρεκόρ. Εκτός από την εμπο­ρική καλ­λιέρ­γεια μεγά­λης κλί­μα­κας, μπο­ρεί να καλ­λιερ­γη­θεί εύκολα και στο λαχα­νό­κηπο του σπι­τιού επειδή είναι ένα εύκολο και πολύ απο­δο­τικό φυτό.

Κάθε φθι­νό­πωρο και άνοιξη στην αγορά εμφα­νί­ζο­νται οι φρέ­σκιες πατά­τες. Σφι­χτές και γευ­στι­κές, δια­φέ­ρουν πολύ απ’ αυτές που θα βρείτε στον μανάβη ή το σου­περ­μάρ­κετ λίγους μήνες αργό­τερα. Μόνο όποιος καλ­λιερ­γεί δικές του πατά­τες μπο­ρεί να γνω­ρί­ζει τη γεύση και την από­λαυση της πραγ­μα­τικά φρέ­σκιας και ζωντα­νής πατάτας.

Ο κύκλος ανά­πτυ­ξης της πατάτας

Η ζωή του φυτού μπο­ρεί να χωρι­στεί χον­δρικά σε πέντε στάδια:

1. Βλά­στηση: Τα “μάτια” της πατά­τας ανα­πτύσ­σουν βλα­στά­ρια που ανα­δύ­ο­νται από το έδαφος.

2. Φυτική ανά­πτυξη: Σχη­μα­τί­ζο­νται τα φύλλα του φυτού, τα κλα­διά και το ριζικό σύστημα, η φωτο­σύν­θεση ξεκι­νάει και το φυτό προ­ε­τοι­μά­ζε­ται για να απο­θη­κεύ­σει θρε­πτικά συστα­τικά στους κον­δύ­λους (πατάτες).

3. Εμφά­νιση των κον­δύ­λων: Οι κόν­δυ­λοι (πατά­τες) αρχί­ζουν να σχη­μα­τί­ζο­νται στις άκρες των κατα­βο­λά­δων (υπό­γεια κλα­διά), αλλά δεν μεγα­λώ­νουν. Αυτό συμ­βαί­νει συνή­θως πριν από την άνθιση του φυτού.

4. Διό­γκωση των κον­δύ­λων: Οι κόν­δυ­λοι μεγα­λώ­νουν και συσ­σω­ρεύ­ο­νται σάκ­χαρα και άμυλο.

5. Ωρί­μανση: Οι κόν­δυ­λοι φτά­νουν σε πλήρε μέγε­θος και το επάνω μέρος του φυτού μαραί­νε­ται και πεθαί­νει. Η επι­δερ­μίδα των κον­δύ­λων δκλη­ραί­νει κατά την ωρί­μανση κι αυτό βοη­θάει στην παρά­ταση του χρό­νου αποθήκευσης.

Ποι­κι­λίες πατάτας

Υπάρ­χουν πολ­λές ποι­κι­λίες πατά­τας σε διά­φο­ρες χώρες και γεω­γρα­φι­κές περιο­χές και συνε­χώς εμφα­νί­ζο­νται και­νούρ­γιες. Οι ποι­κι­λίες μπο­ρούν να δια­φέ­ρουν μεταξύ τους ως προς το χρώμα, το μέσο μέγε­θος, την αντοχή σε διά­φο­ρες θερ­μο­κρα­σίες, ακόμα και στη γεύση.

Αν απο­φα­σί­σετε να βάλετε πατά­τες στο λαχα­νό­κηπό σας, ξεκι­νή­στε με τις ποι­κι­λίες που βρί­σκετε εύκολα – αυτές που κυκλο­φο­ρούν στην αγορά της περιο­χής σας για κατα­νά­λωση – και αργό­τερα μπο­ρείτε να ψάξετε για άλλες, πιο ενδια­φέ­ρου­σες ίσως ποι­κι­λίες. Το ωραίο με τον δικό σας λαχα­νό­κηπο είναι πως μπο­ρείτε να πει­ρα­μα­τι­στήτε με διά­φο­ρες ποι­κι­λίες και σιγά σιγά να κατα­λή­ξετε στην καλύ­τερη για σας ποικιλία.

Η προ­ε­τοι­μα­σία του χώματος

Για να είναι οι πατα­τιές σας υγιείς και απο­δο­τι­κές, πρέ­πει να προ­ε­τοι­μά­σετε σωστά το χώμα πριν από τη φύτευση. Οι πατά­τες προ­τι­μούν το αφράτο, καλά απο­στραγ­γι­ζό­μενο και ελα­φρώς όξινο χώμα (pH 5.0 — 6.0). Δεν ανα­πτύσ­σο­νται καλά σε εδάφη που κρα­τάνε το νερό και γι’ αυτό το πολύ νερό στο ριζικό σύστημα της πατά­τας πρέ­πει να απο­στραγ­γί­ζε­ται. Για να εξα­σφα­λί­σετε καλή απο­στράγ­γιση, δημιουρ­γή­στε παρ­τέ­ρια υψω­μένα κατά 25–30 εκα­το­στα πάνω από την επι­φά­νεια του εδά­φους ώστε οι ρίζες των φυτών να βρε­θούν πάνω από το νερό που ενδε­χο­μέ­νως δεν απο­στραγ­γί­ζε­ται. Σε καλά απο­στραγ­γι­ζό­μενο χώμα, η προ­σθήκη οργα­νι­κής ύλης (κομπόστ, χωνε­μένη κοπριά, πρά­σινη κοπριά κλπ.) βοη­θάει στον έλεγχο της υγρα­σίας και προ­σφέ­ρει θρε­πτικά στοι­χεία καθώς απο­συ­ντί­θε­ται. Η οργα­νική αυτή ύλη πρέ­πει να προ­στί­θε­ται κάθε χρόνο επειδή η ζέστη και η υγρα­σία τη δια­σπάει γρήγορα.

Λίπανση

Οι πατα­τιές είναι λαί­μαργα φυτά και χρειά­ζο­νται κατάλ­ληλη τροφή ολό­κληρη την περί­οδο της καλ­λιέρ­γειάς τους. Στις μεγά­λες εμπο­ρι­κές καλ­λιέρ­γειες, ο προσ­διο­ρι­σμός του είδους και της ποσό­τη­τας των θρε­πτι­κών συστα­τι­κών που πρέ­πει να εφαρ­μο­στούν στο χώμα γίνε­ται με ειδικά τεστ από γεω­πό­νους. Κάτι τέτοιο βέβαια θα ήταν πολυ­τέ­λεια για τον λαχα­νό­κηπό σας που το πολύ πολύ να έχει ένα μικρό αριθμό φυτών πατά­τας. Έτσι καλό είναι να χρη­σι­μο­ποι­ή­σετε ένα πλή­ρες λίπα­σμα γενι­κής χρή­σεως του­λά­χι­στον δύο φορές κατά την καλ­λιερ­γη­τική περί­οδο. Το μισό λίπα­σμα θα πρέ­πει να εφαρ­μο­στεί κατά τη φύτευση και το υπό­λοιπο τρεις ή τέσ­σε­ρις εβδο­μά­δες αργό­τερα σε ποσό­τη­τες που ανα­γρά­φο­νται στη συσκευα­σία. Αν οι βρο­χές είναι πολ­λές, θα χρεια­στείτε περισ­σό­τερο λίπασμα.

Σε γενι­κές γραμ­μές, για μια σειρά φυτών μήκους 30 μέτρων θα χρεια­στείτε 3,5 περί­που κιλά πλή­ρες λίπα­σμα 10–10-10 κάθε φορά. Το λίπα­σμα πρέ­πει να απλώ­νε­ται με το χέρι σε από­σταση 10 — 15 εκα­το­στών από τον κορμό του φυτού και να σκε­πά­ζε­ται από 5 περί­που εκα­το­στά χώμα.

Προ­ε­τοι­μα­σία της φύτευσης

Ο κόν­δυ­λος της πατά­τας είναι το μέρος του φυτού που χρη­σι­μο­ποιεί­ται για να φυτρώ­σει μια και­νούρ­για πατα­τιά. Όταν ο κόν­δυ­λος φυτεύ­ε­ται, λέγε­ται πατα­τό­σπο­ρος. Ο καλύ­τε­ρος τρό­πος για να εξα­σφα­λί­σετε υγιή φυτά είναι να αγο­ρά­σετε πατα­τό­σπορο από αξιό­πι­στα φυτώ­ρια ή ειδικά κατα­στή­ματα. Οι πατά­τες που αγο­ρά­ζουμε στα μανά­βικα ή τα σου­περ­μάρ­κετ ποιος ξέρει από ποια χώρα εισά­γο­νται και μπο­ρεί να έχουν κάποια φυτική ασθέ­νεια ή να είναι ραντι­σμέ­νες με ουσίες που ανα­στέλ­λουν τη βλά­στησή τους – άρα ακα­τάλ­λη­λες. Βέβαια, αν δεν βρείτε εγγυ­η­μένο πατα­τό­σπορο, ανα­γκα­στικά θα κατα­φύ­γετε στις πατά­τες του εμπο­ρίου κάνο­ντας μια ευχή να πάνε όλα καλά.

Στην επι­φά­νειά τους, οι κόν­δυ­λοι (πατά­τες) έχουν φύτρα που ονο­μά­ζο­νται “μάτια” κι απ’ αυτά τα μάτια φυτρώ­νουν οι νέες πατα­τιές. Όταν ένα ή περισ­σό­τερα μάτια αρχί­ζει να βλα­σταί­νει, η πατάτα είναι έτοιμη να κοπεί σε πατα­τό­σπορο. Μπο­ρούμε βέβαια να την κόψουμε και πριν αρχί­σουν να βλα­σταί­νουν τα μάτια. Το κόψιμο της πατά­τας σε πατα­τό­σπορο ανα­γκά­ζει και άλλα μάτια να βλαστήσουν.

Η βλά­στηση των ματιών δεί­χνει ότι ο κόν­δυ­λος δεν βρί­σκε­ται πλέον σε ύπνο. Οι κόν­δυ­λοι της πατά­τας κοι­μού­νται φυσιο­λο­γικά για ένα διά­στημα μετά τη συγκο­μιδή. Για να τις ξυπνή­σουμε, τις τοπο­θε­τούμε σ’ ένα φωτεινό χώρο (όχι στον ήλιο) με θερ­μο­κρα­σία δωμα­τίου για λίγες μέρες.

Ο πατα­τό­σπο­ρος πρέ­πει να κοπεί έτσι ώστε κάθε κομ­μάτι να έχει περί­που το μέγε­θος αυγού με ένα του­λά­χι­στον μάτι σε κάθε κομ­μάτι. Προ­σπα­θή­στε να κάνετε σε κάθε κόν­δυ­λος όσο λιγό­τερα κοψί­ματα μπο­ρείτε. Τα κομ­μά­τια του πατα­τό­σπο­ρου πρέ­πει να “επου­λω­θούν” προ­τού τα φυτέ­ψετε. Για να γίνει η “επού­λωση”, αφή­στε τα κάνα δυό μέρες σε ένα κρύο (15–18 βαθ­μοί Κελ­σίου), υγρό, σκο­τεινό, αλλά καλά αερι­ζό­μενο χώρο. Ο πατα­τό­σπο­ρος μπο­ρεί να φυτευ­τεί κατευ­θείαν μετά το κόψιμο, αλλά έτσι αυξά­νει ο κίν­δυ­νος σαπί­σμα­τος πριν από τη βλά­στηση. Ένα κιλό πατά­τες μας δίνει δώδεκα με δεκα­πέ­ντε κομ­μά­τια πατατόσπορου.

Από­σταση φυτών

Τα φυτά πρέ­πει να απέ­χουν 15–20 εκα­το­στά μεταξύ τους σε κάθε σειρά και οι σει­ρές να απέ­χουν 90 εκα­το­στά. Ο πατα­τό­σπο­ρος πρέ­πει να φυτεύ­ε­ται 10 εκα­το­στά κάτω από την επι­φά­νεια του χώμα­τος. Τα κομ­μά­τια πρέ­πει να φυτεύ­ο­νται με την κομ­μένη πλευρά προς τα κάτω και τα μάτια (βλα­στοί) να βλέ­πουν προς τα επάνω.

Φρο­ντίδα

Οι πατά­τες στον λαχα­νό­κηπό σας χρειά­ζο­νται τακτική φρο­ντίδα για να εξα­σφα­λι­στεί καλή ποιό­τητα στο τέλος της καλ­λιερ­γη­τι­κής περιόδου.

Γέμι­σμα

Κάθε τόσο πρέ­πει να προ­σθέ­τουμε χώμα στην κορυφή της σει­ράς με τις πατά­τες. Επειδή ο πατα­τό­σπο­ρος βρί­σκε­ται σε βάθος μόλις 10 εκα­το­στών στο χώμα, υπάρ­χει το ενδε­χό­μενο οι νέες πατά­τες να σπρω­χτούν πάνω από την επι­φά­νεια του χώμα­τος. Οι πατά­τες που εκτί­θε­ται έτσι στο φως του ήλιου πρα­σι­νί­ζουν και είναι ακα­τάλ­λη­λες για βρώση. Για να μην έχετε λοι­πόν ηλιο­καμ­μέ­νες πατά­τες, προ­σθέ­στε πέντε με οκτώ εκα­το­στά χώμα στη σειρά των πατα­τών όταν το βλα­στάρι βγει από το χώμα. Το βλα­στάρι εμφα­νί­ζε­ται γύρω στις δέκα με δεκα­πέ­ντε ημέ­ρες μετά τη φύτευση ανά­λογα με το βάθος που βάλαμε το σπόρο και την “υπνη­λία” του πατα­τό­σπο­ρου. Το χώμα το παίρ­νουμε από τα αυλά­κια ανά­μεσα στις σειρές.

Πότι­σμα

Ανά­λογα με την εποχή της φύτευ­σής της, η πατάτα μπο­ρεί να χρεια­στεί πότι­σμα. Γενικά, τα επί­πεδα υγρα­σίας που χρειά­ζε­ται είναι μέτρια και πρέ­πει να προ­σέ­χουμε μην πλημ­μυ­ρί­σουν οι ρίζες. Το πολύ νερό επί­σης ξεπλέ­νει τη ζώνη των ριζών από το λίπα­σμα και το φυτό μένει χωρίς τα ανα­γκαία θρε­πτικά στοιχεία.

Τα μικρά φυτά έχουν μικρό­τερη ζώνη ριζών και γι’ αυτό χρειά­ζο­νται λιγό­τετο νερό από τα μεγάλα. Όταν τα επί­πεδα υγρα­σίας ταλα­ντεύ­ο­νται από λίγη υγρα­σία σε πολλή και από πολλή υγρα­σία σε λίγη μέσα σε μικρό χρο­νικό διά­στημα, απο­τέ­λε­σμα είναι χοντρό­φλου­δες και ροζιά­ρι­κες πατά­τες. Το πολύ νερό διευ­κο­λύ­νει επί­σης το σάπι­σμα της ρίζας και των κονδύλων.

Ζιζά­νια

Τα ζιζά­νια μπο­ρεί να είναι μεγάλο πρό­βλημα για τις πατά­τες επειδή τις αντα­γω­νί­ζο­νται για φως, νερό και θρε­πτικά στοι­χεία. Μπο­ρεί επί­σης να γίνουν κατα­φύ­για για έντομα και ασθέ­νειες. Η εδα­φο­κά­λυψη (είτε πλα­στική είτε οργα­νική) μπο­ρεί να χρη­σι­μο­ποι­η­θεί για τον περιο­ρι­σμό των ζιζα­νίων. Για τις πατά­τες όμως στον λαχα­νό­κηπο του σπι­τιού, το βοτά­νι­σμα με το σκα­λι­στήρι είναι η συχνό­τερη μέθο­δος προ­στα­σίας. Αλλά πρέ­πει να φρο­ντί­ζετε να μην τραυ­μα­τι­στεί το ριζικό σύστημα των φυτών ή οι κόν­δυ­λοι που βρί­σκο­νται κοντά στην επι­φά­νεια. Αν χρη­σι­μο­ποιείτε ζιζα­νιο­κτόνα, προ­σέξτε να είναι κατάλ­ληλα για πατά­τες και να ακο­λου­θείτε πάντοτε τις οδη­γίες χρήσης.

Αντί­ξοες συνθήκες

Οι πατα­τιές πρέ­πει να προ­στα­τεύ­ο­νται από την υπερ­βολ­λική βροχή ή άρδευση. Τα φυτά δεν πρέ­πει να φυε­τυ­τούν ποτέ σε στά­σιμα νερά, γιατί αυτό μπο­ρεί να προ­κα­λέ­σει σάπι­σμα, μειω­μένη σοδειά και ενδε­χο­μέ­νως θάνατο του φυτού. Οι πολύ χαμη­λές θερ­μο­κρα­σίες μπο­ρούν επί­σης να βλά­ψουν τις πατα­τιές. Αν και η πατα­τιά είναι ανθε­κτικό φυτό, δεν μπο­ρεί να αντέ­ξει θερ­μο­κρα­σίες παγε­τού. Τα πολύ μικρά φυτά (7 με 10 πόντους) μπο­ρούν να σκε­πα­στούν με χώρα αν προ­βλέ­πε­ται παγε­τός. Τα μεγα­λύ­τερα μπο­ρούν να σκε­πα­στούν με πλα­στικό. Τα υλικά αυτά πρέ­πει να αφαι­ρε­θούν μόλις η θερ­μο­κρα­σία ανεβεί.

Συγκο­μιδή

Οι περισ­σό­τε­ρες πατά­τες είναι έτοι­μες για συγκο­μιδή 80 με 115 ημέ­ρες μετά τη φύτευση. Για να τις βγά­λετε, σκάψτε προ­σε­κτικά λ’ατω από τις πατά­τες με ένα φτυάρι και ανα­ση­κώ­στε τες. Το ρηχό σκά­ψιμο μπο­ρεί να τραυ­μα­τί­σει τις πατά­τες και να μειώ­σει το χρόνο απο­θή­κευ­σής τους. Πετάξτε τον πατα­τό­σπορο, αν παρα­μέ­νει ακόμα στο φυτό, καθώς και κάθε πρά­σινη πατάτα που θα βρείτε. Αν σκο­πεύ­ετε να απο­θη­κεύ­σετε τις πατά­τες, αφή­στε το φυτό να πεθά­νει (μαρα­θεί) πριν από τη συγκο­μιδή. Μαζέψτε τις πατά­τες περί­που δύο με τρεις εβδο­μά­δες μετά τον θάνατο του φυτού. Αν ένα φυτό δεν μπήκε μόνο του στη δια­δι­κα­σία του μαρα­σμού, μπο­ρείτε να το εξα­να­γκά­σετε κόβο­ντας το επάνω (φανερό) μέρος του.

Αυτό μπο­ρείτε να το κάνετε κόβο­ντας το φυτό στο ύψος του χώμα­τος με ένα κλα­δευ­τικό ψαλ­λίδι ή ένα μαχαίρι. Πετάξτε το κομ­μένο φυτό. Καλύψτε με χώμα όσες πατά­τες έχουν ξεσκε­πα­στεί. Αφή­στε τις πατά­τες θαμ­μέ­νες για δύο έως τρεις εβδο­μά­δες ακόμα, ώστε να ωρι­μά­σουν. Η ώριμη πατάτα έχει σκληρή επι­δερ­μίδα που δεν μπο­ρεί να αφαι­ρε­θεί εύκολα ότα την τρίβουμε.

Μια ώριμη πατάτα μπο­ρεί να απο­θη­κευ­τεί για πολύ περισ­σό­τερο χρόνο από μια ανώριμη.

Απο­θή­κευση

Δια­τη­ρή­στε τις πατά­τες σε ένα κρύο (15–18 βαθ­μοί Κελ­σίου), σκο­τεινό και καλά αερι­ζό­μενο χώρο για 10–14 μέρες μετά τη συγκο­μιδή για να επου­λω­θούν τυχόν κοψί­ματα και μώλω­πες. Κατό­πιν μετα­κι­νή­στε τες στον τελικό χώρο απο­θή­κευ­σης, που πρέ­πει να έχει υψηλή σχε­τική θερ­μο­κρα­σία, καλό αερι­σμό και χαμηλή θερ­μο­κρα­σία (3 με 5 βαθ­μούς Κελ­σίου). Σε υψη­λό­τε­ρες θερ­μο­κρα­σίες, οι πατά­τες μπο­ρεί να βλα­στή­σουν. Πριν τις απο­θη­κεύ­σετε, αφαι­ρέ­στε κάθε τραυ­μα­τι­σμένη ή σαπι­σμένη πατάτα επειδή αυτές θα συντο­μεύ­σουν κατά πολύ το χρόνο ζωής των υπο­λοί­πων (δημιουρ­γώ­ντας και μια πολύ άσχημη μυρου­διά). Οι πλυμ­μέ­νες πατά­τες πρέ­πει να αφε­θούν να στε­γνώ­σουν καλά πριν την απο­θή­κευση. Υπό τις κατάλ­λη­λες συν­θή­κες, οι πατά­τες μπο­ρούν να απο­θη­κευ­τούν από τρεις έως έξη μ΄γνες ή και περισσότερο.

Σοδειά

30 μέτρα μιας σει­ράς με πατα­τιές μπο­ρεί να δώσει 70 με 150 κιλά πατά­τες, ανά­λογα με την ποι­κι­λία και τη χρονιά.

Δια­τρο­φική αξία

Οι πατά­τες περιέ­χουν κατά μέσο όρο 2% πρω­τεϊνη και 18% άμυλο. Είναι επί­σης καλή πηγή βιτα­μί­νης C. Περιέ­χουν μικρές αλλά χρή­σι­μες ποσό­τη­τες βιτα­μί­νης Β6, σιδή­ρου, νια­σί­νης, μαγνη­σίου, θεια­μί­νης, φολι­κού οξέος και καλίου. Μια μέση πατάτα περιέ­χει 75 θερ­μί­δες, λίγες δηλαδή παρα­πάνω από ένα μήλο. Οι πατά­τες έχουν λίγο νάτριο, δεν περιέ­χουν σχε­δόν καθό­λου λιπαρά και είναι εύπεπτες.

Πρέ­πει να απο­φεύ­γουμε την κατα­νά­λωση πρά­σι­νης πατά­τας, επειδή περιέ­χει υψηλά επί­πεδα σολα­νί­νης (γλυ­κο­αλ­κα­λοει­δές). Η σολα­νίνη έχει πικρή γεύση. Η ροξίνη αυτή βρί­σκε­ται σε ολό­κληρο το φυτό, αλλά συγκε­ντρώ­νε­ται κυρίως στις ανώ­ρι­μες πατά­τες, τις πρά­σι­νες πατά­τες και τα νέα βλα­στά­ρια. Είναι τοξική σε πολύ χαμηλά επί­πεδα. Οι πατά­τες μπο­ρεί να “πρα­σι­νί­σουν” στον κήπο, κατά την απο­θή­κευση και στο σπίτι όταν εκτε­θού στο φως.